Geografske karakteristike

           Grad Zaječar je geografski, administrativni, privredni, politički i kulturni centar opštine i Zaječarskog upravnog okruga, nalazi se u Zaječarskoj kotlini (između 43°54' i 43°42' severne geografske širine, 22°07' i 22°24' istočne geografske dužine i 137 m apsolutne nadmorske visine), na 11 km od granice prema Bugarskoj, u međurečju i na sastavcima Crnog i Belog Timoka. Grad je prvobitno ležao na desnoj obali Crnog Timoka, prostirući se do brda Kraljevica. Vremenom se širio na levoj obali Crnog Timoka i prema zapadu.

Grad je izgrađen na raskrsnici magistralnih puteva: Paraćin - Zaječar - Kula (Bugarska) odakle se ovaj magistralni pravac grana ka Vidinu i Sofiji, Paraćin - Zaječar - Negotin - Kladovo - rumunska granica, Paraćin - Zaječar - Knjaževac - Niš i Negotin - Zaječar - Knjaževac - Niš. Magistralni pravci ka Vidinu i Sofiji su, pored magistralnog puta Beograd - Donji Milanovac - Kladovo - Negotin i dalje, jedina i najkraća putna veza Evrope i ostalog dela naše države ka severnoj Bugarskoj i južnoj Rumuniji i dalje prema Crnomorskom basenu, što Zaječaru daje poseban međunarodni značaj.

             Zaječarski basen pripada Crnom, Belom i Velikom Timoku. Dužina basena je oko 20 km. Ovom basenu pripada 16 km toka Crnog Timoka, 22. km toka Belog Timoka i 10 km Velikog Timoka. On predstavlja deo prostrane uzdužne depresije koja se pružala od Dunava do Knjaževca i koja je tektonskog porekla. Južno od Zaječara Beli Timok je usekao Vratarničku klisuru, koja predstavlja sponu između zaječarskog basena na severu i knjaževačkog na jugu. Ova klisura je usečena između zaseoka Zmijanca i Grliške reke. Dužine je 5 km, dubine 170-190 m i širine 0,5 km.  Stvorena je fluvijalnim radom Belog Timoka. Severoistočno od Zaječara, između sela Vražogrnca i Trnavca, ispod Zlatije, usečena je epigenetska klisura Velikog Timoka, dugačka 2,5 km i duboka 150-240 m. Ona se dalje pruža prema severoistoku do železničke stanice Brusnik od 24 km. Na zapadu, Crni Timok je usekao klisuru Baba Jonu dužine 22,5 km. (granica između sumrakovačko-šarbanovačkog i zvezdanskog basena), gde je prosečen novi put Zaječar - Paraćin. Ova prečaga deli dolinu srednjeg toka Crnog Timoka od doline donjeg toka, koji se nalazi u Zaječarskoj kotlini.

             Osnovni oblici reljefa, nastali radom spoljašnjih sila, su fluvijalni, abrazivni i kraški. Kraških oblika ima na Tupižnici, i to površinskih, u vidu vrtača i uvala, ali maskiranih, dok su podzemni oblici izrazitiji u vidu jama i pećina. Njih ima na Tupižnici i u predelu Vratarničke klisure.  Osnova planine je sastavljena od škriljaca i magmatskih stena, a sam greben od krečnjaka. Kraški oblici su blago izraženi u vidu vrtača. Druga planina je Deli Jovan na severozapadu, koji je takođe venačna planina.  Najviši vrh je visok 1138m.

         Teritoriju grada Zaječara presecaju Crni i Beli Timok, koji se kod Vražogrnca spajaju u Veliki Timok. Ova tri Timoka čine osnovu rečnog sistema Timok, koji čini osnovu hidrografske mreže ovog kraja. Pored njih, teritoriju opštine presecaju manje rečice (Lubnička reka, Lenovačka reka, Gornja Bela Reka, Lasovačka reka i dr.). Vodostaj svih ovih reka je najviši u proleće, a najniži u letnjim mesecima. Rečni sistem Timok ima izuzetan značaj za ovaj kraj, čija plodna dolina je izuzetno pogodna za poljoprivredu.

Na teritoriji opštine nema prirodnih jezera, ali postoje tri veštačka (akumulaciona) jezera: Grliško, Rgotsko i jezero Sovinac. Grliško i jezero Sovinac služe za vodosnabdevanje, dok je Rgotsko jezero nastalo sakupljanjem vode u iskopima (majdanima) kvarcnog peska kod sela Rgotine. Grad Zaječar i deo sela (Grljan, Veliki Izvor, Vražogrnac, Šljivar, Lubnica, Zvezdan i dr,) snabdevaju se pijaćom vodom iz gradskog vodovoda koji se vodom snabdeva iz Grliškog jezera.

 Na teritoriji Zaječara poznata su dva termomineralna izvora: Gamzigradska Banja i Nikoličevo. Termomineralni izvori u Gamzigradskoj Banji su uređeni, gde postoji i savremeno banjsko lečilište, dok termomineralni izvor u Nikoličevu nije uređen, iako sva ispitivanja pokazuju da je to u pitanju izuzetno lekovita termomineralna voda.

U ovom kraju prevlađuju listopadne šume, rasprostranjene na padinama Deli Jovana, Stare planine i na Tupižnici. Otuda je šumski pokrivač najviše rasprostranjen u atarima sela Vratarnica, Gornja Bela Reka, Lenovac, Lasovo, Mali Izvor, Dubočane i Glogovica. Pašnjaci su najviše rasprostranjeni u atarima sela Velika Jasikova, Vratarnica, Veliki Izvor, Gornja Bela Reka, Gradskovo, Grljan, Glogovica, Lasovo, Mali Izvor, Metriš, Nikoličevo i Rgotina. Nažalost, i u ovom kraju ima pojava sušenja drveća, od čega je posebno ugrožena park-šuma Kraljevica, koja predstavlja tzv. "gradska pluća" Zaječara.  

Teritorija grada je bogata raznovrsnom divljači. Na ovim prostorima prisutni su: srna, divlja svinja, vuk, lisica, šakal, jazavac, divlja mačka, kuna zlatica i kuna belica, zec, fazan, poljska jarebica, divlji golub, grlica, gugutka, prepelica, divlja patka, jastreb kokošar, svraka, siva vrana, fazan i dr.